भारतामध्ये होळी या सणाचे महत्व 


भारतातील कोणताही सण हा संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग आहे. त्यामुळे जगामध्ये भारतातील कोणताही सण प्रसिद्ध आहे. 


होळीचे दहन हे समाजातील सर्व वाईट वृत्तींचे दहन करण्याची प्रथा मानली जाते

होळीला अग्नी प्रज्वलित करून नवीन धान्य त्यात भाजण्याची पद्धत रूढ आहे. होळीच्या अग्निमध्ये अनिष्ट प्रथा जळून जातात, मनुष्य जीवनातील दुःखे नाहिशी होतात आणि रंगांमध्ये भरलेला आनंद जीवनात उतरतो, अशी होळीच्या सणाची महती आहे. 


उत्तर भारतामध्ये, गावांत अर्धेकच्चे धान्य आगीत भाजून खाण्याची प्रथा आहे. त्या धान्याला 'होला' असे म्हटले जाते. जुन्या पिढीतील जाणकार लोक असे सांगतात की, होळी हा नवधान्य सस्येष्टीचा हा सण आहे आणि या शब्दाचा अर्थ 'नवीन धान्य किंवा पिकाचे हवन' असा आहे. वैदिक काळात याला 'नवान्नसस्येष्टी यज्ञ' असे म्हटले जात असे. शेतातून नवीन तयार झालेले कच्चे धान्य यज्ञात दान करून प्रसाद म्हणून ग्रहण करण्याची प्रथा प्रचलित आहे. याच धान्याला 'होला' असे म्हटले जात असल्यामुळे या सणाला 'होलिकोत्सव' असे नाव दिल्याचे सांगितले जाते. आता मात्र, होळी हा सण पूर्णपणे रंगांचा सण प्रसिद्ध आहे.


नवीन येणाऱ्या पिकाच्या आनंदासाबोतच वसंताच्या आगमनाचेही चाहूल म्हणजे होळी होय. मराठी महिना फाल्गुन हा वर्षाचा शेवटचा महिना आहे. नव्या वर्षाची आणि नव्या पालवीची चाहूल याच महिन्यात येते. त्यामुळेच होळीचे एक प्रचलित नाव 'फाल्गुनी' असे सुद्धा प्रचलित आहे. काही इतिहासकारांच्या विचारानुसार, भारतात जेव्हा आर्य लोक आले त्या आर्यांच्या आगमनापूर्वी भारतात होळी हा पवित्र सण साजरा केला जात होता. परंतु विशेष म्हणजे होळी हा सण भारताच्या पूर्व भागात साजरा होत असे. जैमिनीच्या पूर्वमीमांसा सूत्रात आणि कथाग्राह्य सूत्रात होलिकेचा उल्लेख होतो. 


होळीच्या अनेक कथा पुराणामध्ये प्रसिद्ध आहेत. 


सर्वांत प्रसिद्ध आणि जुनी कहाणी म्हणजे प्रल्हादाची आहे. असे म्हणतात की, हिरण्यकश्यपू नावाचा आसुर (राक्षस) स्वतः ला ईश्वर मानू लागला. त्याचा पुत्र प्रल्हाद विष्णू नावाच्या देवाची आराधना करीत असतो, हे समजल्यावर त्याला राग आला. हिरण्यकश्यपूने प्रल्हादाला मारण्यासाठी बहिणीची म्हणजे होलिकेची मदत घेण्याचे ठरविले. होलिकेला शंकराकडून वरदान प्राप्त झाले होते. तिला अशी चादर मिळाली होती, जी पांघरताच अग्नी संबंधित व्यक्तीला जाळू शकणार नाही. 


होलिकेने ती चादर पांघरून प्रल्हादाला मांडीवर बसवले आणि आगीत जाऊन बसली. परंतु, ती चादर तिच्या अंगावरून निसटून प्रल्हादाच्या अंगावर येऊन पडली आणि प्रल्हादाऐवजी होलिका जळून खाक झाली. श्रीविष्णू भक्त प्रल्हादाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ या दिवशी होळी पेटवून हा सण साजरा केला जातो. छळ आणि अत्याचाराचे प्रतीक असणारी होळीचे महत्व आहे. प्रेमाचे प्रतीक असणारा प्रल्हाद म्हणजे आनंद अक्षय्य आहे. श्रीकृष्णाने या दिवशी कंसाने पाठविलेल्या पुतना नामक राक्षसीचा वध केला होता, असेही मानले जाते. त्यामुळे याच आनंदामध्ये  गोप-गोपिकांनी रासलीला आणि रंग खेळून आनंद साजरा केला.


होळीच्या पर्वाच्या पहिल्या दिवशी होळी पेटविली जाते. होळीत आणखीही काही पदार्थ जाळण्याचा प्रघात आहे. गायीच्या शेणापासून केलेल्या गोवऱ्यांच्या मध्यभागी छिद्रांमधून दोरी ओवून माला तयार केली जाते. होळी पेटविल्यानंतर बहिणी ही गोवऱ्यांची माला भावांवरून ओवाळून आगीमध्ये टाकतात. त्यामुळे भावांवर येणाऱ्या वाईट नजरेपासून किंवा वाईट वृत्तीपासून त्यांचे रक्षण व्हावे, अशी भावना यातून व्यक्त केली जाते. सायंकाळी होळी पेटविली जाते. शेतातील नवीन आलेले पीक विशेष म्हणजे गहू आणि हरभरा होळीमध्ये भाजला जातो. होळीचे दहन हे समाजातील सर्व वाईट वृत्तींचे दहन करण्याची प्रथा मानली जाते


दुसऱ्या दिवशी गुलाल आणि रंगाच्या साहाय्याने होळी खेळली जाते. 


ब्रजभूमीतील होळी तर जगप्रसिद्ध आहे. पुरुष महिलांवर रंग उडवितात, तर महिला लाठ्या आणि कापडाच्या साह्याने तयार केलेल्या काठ्याने पुरुषांना मारतात. मथुरा आणि वृंदावन येथे पंधरा दिवस होळीचा उत्सव साजरा करतात. वृंदावन येथे विधवा महिला मंदिरांत देवाबरोबर रंग खेळून होळी हा सण साजरा करतात. श्रीकृष्णाबरोबर या महिला फुलांची होळी खेळतात. 


दक्षिण गुजरातमधील आदिवासीबहुल भागातसुद्धा होळी हाच महत्त्वाचा सण मानला जातो. छत्तीसगडमध्ये होळीला खास लोकगीते गायिली जातात. मध्य प्रदेशाती माळवा प्रांतातील भगोरिया या आदिवासी भागात तसेच बिहारमधील फगुआमध्ये लोक होळीचा रंग धारण करून आनंदात नाचतात. परदेशातील लोकांना सुद्धा या सणाची गोडी लागली आहे. आपले हे सांस्कृतिक वैभव आज जगभरात पोहोचले आहे. हि फार मोठी अभिमानाची बाब आहे.